भक्तपुरको नवदुर्गा नाच

भक्तपुरमा देवीहरू सडकमा हिँड्छन्। वर्षको धेरैजसो समय नवदुर्गा गण भनिने मुकुण्डोधारी नर्तकहरूको समूह टोलटोल घुम्दै चोकहरूमा पवित्र नाटक प्रस्तुत गर्छ। हरेक नर्तकले लगाएको मुकुण्डोको देवता नै उनी बन्छन् भन्ने विश्वास गरिन्छ।

देवताहरू

गणले दुर्गाका नौ रूप — ब्रह्मायणी, माहेश्वरी, कुमारी, वैष्णवी, वाराही, इन्द्रायणी, महाकाली, महालक्ष्मीलगायत — सँगै गणेश, भैरव, शिव र केही सहायक पात्रको प्रतिनिधित्व गर्छ। हरेकको फरक रंगको मुकुण्डो र पोसाक हुन्छ। नर्तकहरू एक विशेष समुदाय, परम्परागत रूपमा गथु वा बनमाला जातिका हुन्छन्, जो माली र फूल बेच्ने काम पनि गर्छन्।

वार्षिक चक्र

मुकुण्डो हरेक वर्ष भक्तपुरका चित्रकार कलाकारले सहरको उत्तर–पूर्वको खेतबाट ल्याइएको पवित्र माटोबाट नयाँ बनाउँछन्, र तान्त्रिक विधिले प्राणप्रतिष्ठा गरिन्छ। मौसम करिब एघार महिना चल्छ — वर्षायामको गठेमंगल (घण्टाकर्ण) देखि अर्को गर्मीको भलभल अष्टमीसम्म। नर्तकहरू गाछेँस्थित देवघर नवदुर्गा द्योछेँमा बस्छन्, र परम्परागत तालिकाअनुसार विभिन्न टोलमा, प्रायः राति, नाच्छन्। मौसमको अन्त्यमा हनुमन्ते खोलानजिक बाह्रवटै मुकुण्डोको दाहसंस्कार गरिन्छ — भैरवको मुकुण्डो लगाउने नर्तकले दागबत्ती दिन्छन् — र दुई महिनाको विश्रामपछि नयाँ मुकुण्डोसँग फेरि चक्र सुरु हुन्छ।

नाच हेर्दा

नाच भक्तपुरका चोक र आँगनमा धिमे र झ्यालीसँगै हुन्छ। यो तीव्र हुन सक्छ: नर्तकलाई दैवी मानिन्छ, र केही अनुष्ठानमा बलि पनि दिइन्छ। भीडको किनारबाट हेर्नुहोस्, तालिकाबारे स्थानीयलाई सोध्नुहोस्, फ्ल्यास प्रयोग नगर्नुहोस्, र मुकुण्डो वा नर्तकलाई कहिल्यै नछुनुहोस्।

जीवित परम्परा

नवदुर्गा नाचले सीप र पूजालाई अनौठो ढंगले जोड्छ: चित्रकार कलाकारले देवताका अनुहार बनाउँछन्, र बनमाला नर्तकले उनीहरूलाई शरीर र गति दिन्छन्। विद्वानहरू यसलाई नेवारी तान्त्रिक धार्मिक नाटकको सबैभन्दा पूर्ण रूपमा बाँचेको उदाहरणमध्ये एक मान्छन्।