साँखु र वज्रयोगिनी मन्दिर
अन्य नाम: Sankhu and the Vajrayogini temple · साँखु · वज्रयोगिनी · Bajrayogini · Vajrayogini Sankhu · Shankharapur
सानोठिमीको उत्तर–पूर्व, मनोहरा उपत्यकाको सिरानमा साँखु छ — कुनै बेला काठमाडौं उपत्यकादेखि तिब्बत जाने व्यापार मार्गको महत्त्वपूर्ण बास रहेको पुरानो नेवार सहर। यसमाथि मणिचूड डाँडाको पुराना रूखको वनमा उपत्यकाकै सबैभन्दा पवित्र तान्त्रिक पीठमध्ये एक — वज्रयोगिनीको मन्दिर छ।
किंवदन्ती र इतिहास
किंवदन्तीअनुसार देवी वज्रयोगिनीले आफ्नो खुकुरीले यस उपत्यकाको ताल रित्याइन्, र राजा शंखदेवलाई शंखको आकारमा सहर बनाउन आदेश दिइन् — जसबाट साँखु नाम रहेको हो। हालको मन्दिरभन्दा धेरै पहिले डाँडामा गुं विहार भन्ने बौद्ध विहार थियो, र परम्पराअनुसार यसले तिब्बतसम्म बुद्ध धर्म पुर्याउन भूमिका खेलेको थियो।
मन्दिर
सत्रौं शताब्दीमा कान्तिपुरका राजा प्रताप मल्लसँग जोडिएको मुख्य मन्दिर सुनौला छाना र बुट्टेदार ढोका भएको तीन तले पगोडा हो। वज्रयोगिनीलाई बौद्धहरूले वज्रयान साधनाकी देवीका रूपमा र हिन्दूहरूले उग्रताराका रूपमा पुज्छन्। मन्दिर वरिपरि साना देवालय, चैत्य, पाटी र चट्टानमा ध्यान गुफा छन्।
साँखु सहर
तलको सहरमा इँटाका साँघुरा गल्ली, पुराना द्वार र साना चोक छन्। २०७२ को भूकम्पले साँखुलाई अत्यन्त ठूलो क्षति गर्यो, र यसका परम्परागत घरको ठूलो हिस्सा भत्कियो। त्यसयता धेरै परिवारले पुनर्निर्माण गरेका छन्; आज हिँड्दा नयाँ भवन र पुनर्स्थापित परम्परागत घर दुवै देखिन्छन्।
चाडपर्व
वसन्तमा हुने आठ दिने वज्रयोगिनी जात्रामा देवीको मूर्ति खटमा राखेर साँखुभर घुमाइन्छ। माघ महिनामा धेरै मानिस माधवनारायण व्रत र शालीनदीको किनारमा स्वस्थानी वाचनका लागि आउँछन्।
कसरी पुग्ने
काठमाडौं (रत्नपार्क) बाट र जोरपाटी हुँदै साँखुसम्म बस चल्छन्। सानोठिमीबाट ट्याक्सीमा करिब ४५ मिनेट लाग्छ। सहरबाट वनभित्रको ढुंगाको खुड्किला हुँदै मन्दिरसम्म २०–३० मिनेट उकालो लाग्छ।
इतिहास र मुख्य मिति
- लिच्छविकालमणिचूड डाँडामा गुं विहार भन्ने बौद्ध विहार; परम्पराअनुसार यसले तिब्बतसम्म बुद्ध धर्म पुर्याउन मद्दत गर्यो।
- सत्रौं शताब्दीकान्तिपुरका राजा प्रताप मल्लसँग जोडिएको हालको मुख्य मन्दिर बन्छ।
- २०१५साँखु उपत्यकाका सबैभन्दा प्रभावित सहरमध्ये एक; पछिल्लो दशकमा पुरानो सहरको धेरै भाग पुनर्निर्माण हुन्छ।