सानोठिमी, ठिमी र भक्तपुरको छोटो इतिहास

काठमाडौं उपत्यका कुनै बेला ताल थियो। भूगर्भविद्हरू सुदूर अतीतमा उपत्यकामा ठूलो ताल भएकोमा सहमत छन्, र किंवदन्ती पनि त्यही भन्छ: बोधिसत्व मञ्जुश्रीले तरबारले चोभारमा खोंच काटेर पानी बगाएपछि भूमि बसोबासयोग्य भएको भनिन्छ। बाँकी रहेको उर्वर तालको माटो उपत्यका हिमालयकै सबैभन्दा उब्जाउ र घना बस्ती बन्नुको एउटा कारण हो।

लिच्छवि सुरुआत

उपत्यकाका पहिलो राम्ररी अभिलिखित शासक लिच्छवि राजाहरू थिए, करिब चौथोदेखि नवौं शताब्दीसम्म। उनीहरूले शिलालेख, मूर्ति र मन्दिर छाडे, र चाँगुनारायणमा रहेको सन् ४६४ को राजा मानदेव प्रथमको स्तम्भलेख नेपालमा भेटिएको सबैभन्दा पुरानो मिति भएको अभिलेख हो। यस कालमा हालको भक्तपुर र ठिमी क्षेत्रमा बस्ती थिए, यद्यपि आज देखिने सहरले पछि मात्र आकार लिए।

मल्लकाल

करिब बाह्रौं वा तेह्रौं शताब्दीदेखि मल्ल वंश शक्तिमा आयो। परम्पराअनुसार राजा आनन्ददेव मल्लले भक्तपुरलाई योजनाबद्ध सहरका रूपमा स्थापना गरे। करिब तीन शताब्दीसम्म भक्तपुर सम्पूर्ण उपत्यकाको राजधानी रह्यो। पन्ध्रौं शताब्दीमा यक्ष मल्लको पालामा राज्य सबैभन्दा विस्तृत भयो; उनलाई दरबार, सिद्ध पोखरी र दत्तात्रेय मन्दिरसँग जोडिन्छ।

पन्ध्रौं शताब्दीको अन्ततिर यक्ष मल्लको मृत्युपछि उपत्यका उनका उत्तराधिकारीबीच तीन राज्यमा बाँडियो: भक्तपुर, काठमाडौं र पाटन (ललितपुर)। त्यसपछिका तीन सय वर्ष यी नगर राज्यहरूले राजनीति, युद्ध, व्यापार र सबैभन्दा बढी कलामा प्रतिस्पर्धा गरे। राजाहरू मन्दिर, दरबार र चोक बनाउनमा एकअर्कालाई उछिन्न खोज्थे। यही प्रतिस्पर्धाले आज विश्व सम्पदा सूचीमा रहेका तीन दरबार क्षेत्र जन्मायो।

भक्तपुर र काठमाडौंबीच पर्ने ठिमी प्रायः भक्तपुर राज्यअन्तर्गत रह्यो र महत्त्वपूर्ण सीमावर्ती सहर तथा बजारका रूपमा काम गर्‍यो। यहाँका मानिस किसान, कुमाले र व्यापारी थिए, र यहाँका चाडपर्व भक्तपुरसँग घनिष्ठ सम्बन्धमा विकसित भए।

भक्तपुरको स्वर्णयुग

सत्रौं शताब्दीको अन्त र अठारौं शताब्दीको सुरुआत भक्तपुरको स्वर्णयुग थियो। राजा जगतप्रकाश मल्लले मन्दिर बनाए र नाटक तथा कविता लेखे। करिब सन् १६९६ देखि १७२२ सम्म शासन गरेका राजा भूपतीन्द्र मल्लले न्यातपोल बनाए, भैरवनाथ मन्दिर विस्तार गरे र पचपन्न झ्याले दरबार पुनर्निर्माण गरे। अन्तिम राजा रणजित मल्लले सुनढोका र ठूलो घण्टी थपे।

गोरखा विजय

अठारौं शताब्दीको मध्यमा सानो पहाडी राज्य गोरखाका राजा पृथ्वीनारायण शाहले हिमालयका धेरै राज्य एकीकरण गर्ने अभियान थाले। वर्षौंको नाकाबन्दी र युद्धपछि उनले सन् १७६८ मा काठमाडौं र लगत्तै पाटन कब्जा गरे। भक्तपुर सन् १७६९ मा पर्‍यो। रणजित मल्ललाई काशी जान दिइयो। उपत्यका काठमाडौं राजधानी भएको नयाँ नेपाल अधिराज्यको मुटु बन्यो, र भक्तपुरले राजधानीको हैसियत गुमायो।

आफ्नो स्वरूप जोगाएको सहर

विडम्बना, राजनीतिक महत्त्व गुमाउँदा भक्तपुरलाई आफ्नो स्वरूप जोगाउन मद्दत पुग्यो। बीसौं शताब्दीमा काठमाडौं तीव्र रूपमा बढ्दै र आधुनिक बन्दै जाँदा भक्तपुर धेरैजसो कृषिमा आधारित नेवार सहरकै रूपमा रह्यो, आफ्ना चाडपर्व, सीप र घना परम्परागत वास्तुकला जोगाउँदै। ठिमी पनि किसान र कुमालेकै सहर रह्यो।

१९९० सालको भूकम्प

विसं १९९० माघ २ (सन् १९३४ जनवरी १५) मा नेपाल र उत्तरी भारतमा महाभूकम्प गयो। भक्तपुर सबैभन्दा प्रभावित ठाउँमध्ये थियो: धेरै मन्दिर र घर ढले र उपत्यकाभर हजारौंको मृत्यु भयो। दरबार क्षेत्रका केही मन्दिर कहिल्यै पुनर्निर्माण भएनन्, त्यसैले आज चोकमा धेरै खाली डबली छन्। न्यातपोल भने अचम्मसँग बच्यो।

संरक्षण र भक्तपुर विकास परियोजना

सन् १९७० को दशकमा पश्चिम जर्मनीको सहयोगमा सञ्चालित भक्तपुर विकास परियोजनाले पुजारी मठलगायत धेरै भवन पुनर्स्थापना गर्‍यो, सडकमा इँटा बिछ्यायो, र ढल तथा खानेपानी सुधार्‍यो। यसले नेपालमा सम्पदा संरक्षणका मापदण्ड स्थापित गर्न मद्दत गर्‍यो। सन् १९७९ मा भक्तपुर दरबार क्षेत्र र चाँगुनारायणसहित काठमाडौं उपत्यका युनेस्को विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत भयो। पछि भक्तपुर नगरपालिकाले विदेशी पाहुनाका लागि प्रवेश शुल्क लागू गर्‍यो र त्यसको आम्दानी संरक्षण र सेवामा खर्च गर्न थाल्यो।

सडक र सानोठिमी

चीनको सहयोगमा सन् १९६० को दशकमा सम्पन्न अरनिको राजमार्गले काठमाडौंलाई तिब्बतको नाकासँग जोड्यो र काठमाडौं र ठिमीबीचका खेत हुँदै गयो। सानोठिमी यसैको छेउमा बढ्यो। शिक्षासम्बन्धी सरकारी कार्यालय यहाँ स्थापना भए, र सन् १९९० को दशकदेखि काठमाडौं फैलिँदै जाँदा यो क्षेत्र तीव्र रूपमा सहरीकरण भयो। विसं २०५३ चैत (सन् १९९७) मा ठिमी, सानोठिमी, बोडे, नगदेश, निकोसेरा र वरपरका गाउँ मिलाएर मध्यपुर थिमी नगरपालिका बन्यो।

२०७२ को भूकम्प र पुनर्निर्माण

२०७२ वैशाख १२ (सन् २०१५ अप्रिल २५) मा मध्य नेपालमा ७.८ म्याग्निच्युडको भूकम्प गयो, र त्यसपछि शक्तिशाली पराकम्पन गए। भक्तपुर र ठिमीमा धेरै पुराना घर ढले र मानिसले ज्यान गुमाए; वत्सला दुर्गासहित केही मन्दिर ढले। समुदाय, सरकार र राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाले वर्षौंसम्म पुनर्निर्माणमा काम गरे। सुरक्षा, परम्परा र मानिसको आवासको आवश्यकताबीच सन्तुलन मिलाउनुपर्दा प्रक्रिया कहिलेकाहीँ ढिलो र विवादित भयो, तर अधिकांश मुख्य स्मारक अहिले पुनर्निर्माण भइसकेका छन्।

आज

आज सानोठिमी व्यस्त सहरी क्षेत्र हो, ठिमी जीवित हस्तकला सहर, र भक्तपुर हजारौं मानिसको घर भएको युनेस्को सहर। यिनको इतिहास संग्रहालयमा मात्र सीमित छैन: यो हरेक जात्रा, हरेक कुँदिएको झ्याल र घाममा सुकिरहेको हरेक माटाको भाँडामा जीवित छ।