नेवार जीवन: गुठी, जात्रा र वर्षको लय

काठमाडौं उपत्यकाका सहरका मूल बासिन्दा नेवार हुन्, जसको भाषा नेपाल भाषा (नेवारी पनि भनिने) हो। नेवार संस्कृति — यसका सहर, चाडपर्व, कला, संगीत, खाना र अनुष्ठान — ले ठिमी र भक्तपुरलाई विशेष स्वरूप दिन्छ। आज सानोठिमी मिश्रित छ, तर यसको वरिपरि जताततै नेवार सम्पदा छ।

गुठी

नेवार समाज बुझ्ने मुख्य कुञ्जी गुठी हो — साझा दायित्व भएका परिवार वा सदस्यहरूको परम्परागत संस्था। मन्दिर सम्हाल्ने, कुनै विशेष जात्रा चलाउने, बाजा बजाउने, पाटीको हेरचाह गर्ने वा मृत्युसंस्कार गर्ने गुठीहरू हुन्छन्। सदस्यता प्रायः बाबुबाट छोरामा सर्छ। गुठीसँग जग्गा वा कोष हुन्छ, जसको आम्दानीले अनुष्ठान र भोजको खर्च धान्छ। बिस्का जात्रामा तानिने हरेक रथ, सिन्दूर जात्राको हरेक खट र हरेक नवदुर्गा नाच गुठीले आफ्नो काम गर्नुमा निर्भर हुन्छ।

आधुनिक जीवनले गुठी प्रणालीमा दबाब दिएको छ — जग्गा बिक्री भएका छन्, युवाहरू टाढा जान्छन् — तर धेरै गुठी अझै सक्रिय छन्, र परम्परालाई आधुनिक आवश्यकतासँग मिलाउन नयाँ गुठी पनि बन्छन्।

संगीत

नेवार सहरमा परम्परागत संगीत गुन्जिन्छ। धिमे, झ्याली र पोंगा भनिने लामा बाजा जुलुससँग बज्छन्; धाः र भुस्याः धार्मिक भजनको अगुवाइ गर्छन्। ठिमी र भक्तपुरमा जात्राअघिका हप्तामा बाजा समूहहरू पाटीमा अभ्यास गर्छन्, र बाजा सिक्ने युवाको संख्या बढ्दो छ।

जीवन संस्कार

नेवार जीवन विभिन्न संस्कारले चिनिन्छ। जीवनका पहिला महिनामा बच्चाको पास्नी (मचा जंकु) हुन्छ। केटीहरू वयस्क हुनुअघि दुई प्रतीकात्मक विवाहबाट गुज्रिन्छन्: बेलको फलका रूपमा भगवान् विष्णुसँग इही, र घामबाट लुकेर बस्ने बराह। केटाहरूको केटाकेटीको दीक्षा संस्कार कय्ता पूजा हुन्छ। बुढेसकाललाई ७७, ८८ र ९९ वर्षमा जंकु संस्कारले मनाइन्छ, जब सम्मान र दैवी स्थानको प्रतीकस्वरूप वृद्धवृद्धालाई रथ वा खटमा राखेर टोल घुमाइन्छ।

चाडपर्वको पात्रो

नेवार वर्ष चाडपर्वले भरिएको हुन्छ, जसमध्ये धेरै कृषिसँग जोडिएका छन्। बर्खामा रोपाइँ, शरदमा बाली भित्र्याउने, र अन्न सुकाउने तथा भण्डारण गर्ने सबै काम अनुष्ठान र भोजसँगै हुन्छ। जात्रा — देवताका जुलुस — ले टोलहरूलाई एकै ठाउँमा ल्याउँछ। तिहारको बेला नेपाल संवत् नयाँ वर्ष, म्ह पूजा, योमरी पुन्ही, गाईजात्रा र बिस्का जात्रा सबैभन्दा महत्त्वपूर्णमध्ये पर्छन्।

भाषा

नेपाल भाषाका रञ्जना र प्रचलितलगायत आफ्नै लिपि र धेरै शताब्दी पुरानो साहित्यिक इतिहास छ। आज धेरैजसो नेवारहरू नेपाली पनि बोल्छन्, र सानोठिमीका धेरै युवा मुख्यतः नेपाली बोल्छन्, तर विद्यालय, रेडियो, टेलिभिजन र साहित्यमार्फत नेपाल भाषा सिकाउने प्रयास जारी छ। केही शब्द प्रयोग गरेर हेर्नुहोस्: ज्वजलपा (नमस्कार), सुभाय् (धन्यवाद), र बांलाः दु (राम्रो छ)।