नेवारी मन्दिर कसरी पढ्ने

ठिमी वा भक्तपुरमा हिँड्दा एकै घण्टामा दर्जनौं मन्दिर, देवालय र पाटी पार गरिन्छ। सुरुमा ती उस्तै लाग्न सक्छन्। केही सरल कुरा बुझ्नुभयो भने तिनलाई किताबझैं पढ्न थाल्नुहुन्छ।

पगोडा र शिखर

उपत्यकाका धेरैजसो मन्दिर पगोडा हुन्: इँटा र काठका चारकुने भवन, जसमा दुई, तीन वा पाँच तहका छाना हुन्छन्, हरेक तलको भन्दा सानो, र माथि सुनौलो गजुर। न्यातपोल र भैरवनाथ यसका उत्कृष्ट उदाहरण हुन्। वत्सला दुर्गाजस्ता केही मन्दिर भने उत्तर भारतीय मन्दिरबाट प्रभावित ढुंगा वा इँटाको अग्लो घुमाउरो शिखर शैलीमा बनेका छन्। केही मन्दिर गुम्बजदार वा पछिल्ला शैलीमा बनेका छन्।

डबली

मन्दिरहरू इँटा वा ढुंगाका तहगत अग्ला डबलीमा उभिएका हुन्छन्। जति धेरै तह, त्यति महत्त्वपूर्ण मन्दिर। डबलीले पवित्र र दैनिक संसारलाई छुट्याउँछ, पानीबाट जोगाउँछ र घना गल्लीमा मन्दिरलाई उचाइ दिन्छ।

टुँडाल

छानामुनि हेर्नुहोस्। छानालाई थाम्ने तेर्सा काठका दलिनलाई टुँडाल भनिन्छ। यिनमा प्रायः धेरै हात भएका देवता साना आकृति वा जनावरमाथि उभिएको कुँदिएको हुन्छ। टुँडालको तल्लो भागमा साना कुँदिएका दृश्य हुन सक्छन्। केही मन्दिरमा यहाँ कामुक आकृति हुन्छन्; यसको व्याख्या उर्वरताको प्रतीकदेखि चट्याङबाट रक्षासम्म फरक–फरक छ, तर स्थानीयहरू यसलाई खासै ठूलो कुरा मान्दैनन्।

तोरण

धेरैजसो मन्दिरको मूल ढोकामाथि काठ वा धातुको अर्धगोलाकार कुँदिएको प्यानल हुन्छ, जसलाई तोरण भनिन्छ। तोरणको बीचको आकृतिले प्रायः भित्र कुन देवताको पूजा हुन्छ भन्ने बताउँछ। त्यसमाथि प्रायः गरुड वा कीर्तिमुख — प्रवेशद्वारको रक्षा गर्ने शरीरविहीन राक्षसको अनुहार — देखिन्छ।

पहरेदार र वाहन

ढुंगाका सिंह, हात्ती र पौराणिक जनावरले प्रायः खुड्किलामा पहरा दिन्छन्। मन्दिरअगाडि प्रवेशद्वारतर्फ फर्केको देवताको वाहनको मूर्ति हुन सक्छ: विष्णुका लागि गरुड, शिवका लागि नन्दी साँढे, गणेशका लागि मुसा, दुर्गाका लागि सिंह। यस्तो मूर्ति देख्नुभयो भने कुन देवताको मन्दिरअगाडि हुनुहुन्छ भन्ने थाहा हुन्छ।

झ्यालहरू

नेवारी घर र दरबार कुँदिएका झ्यालका लागि प्रसिद्ध छन्। धेरै खण्ड भएको सँझ्या, आफू नदेखिई बाहिर हेर्न मिल्ने जाली झ्याल (तिकिझ्या), र भक्तपुरको मयूर झ्यालजस्ता दुर्लभ उत्कृष्ट कृति खोज्नुहोस्। धेरै झ्याल शताब्दीयौं पुराना छन्।

बहाल, बही र चोक

नेवार सहरका बौद्ध विहार, बहाल र बही, प्रवेशद्वारतर्फ फर्केको देवालयसहित चोक वरिपरि बनेका हुन्छन्। हिन्दू र बौद्ध पवित्र स्थल प्रायः सँगसँगै हुन्छन्, र धेरै परिवारले दुवैमा पूजा गर्छन्।

पाटी, हिटी र पोखरी

हरेक मन्दिर वरिपरि समुदायको सेवा गर्ने अन्य संरचना भेटिन्छन्: पाटी (खुला विश्रामस्थल), हिटी (प्रायः मकर कुँदिएका जमिनमुनि रहेका ढुंगेधारा), इनार र पोखरी। यिनलाई राजा र धनी परिवारले पुण्य कमाउन बनाएका थिए।

शिष्टाचार

धेरैजसो मन्दिर वरिपरि स्वतन्त्र रूपमा हिँड्न सकिन्छ। घडीको सुईको दिशामा परिक्रमा गर्नुहोस्, देवालय वा मूर्तिमा नचढ्नुहोस्, स्थानीयले जुत्ता फुकालेको ठाउँमा जुत्ता फुकाल्नुहोस्, र चढाइएका सामग्री नछुनुहोस्। केही भित्री गर्भगृहमा छालाका सामान स्वीकार्य नहुन सक्छन्। धेरै भित्री देवालय हिन्दूका लागि मात्र खुला हुन्छन्।