भूकम्पपछि: भक्तपुर र ठिमीले कसरी पुनर्निर्माण गरे

२०७२ वैशाख १२ शनिबार बिहान ११:५६ मा गोरखा जिल्लामा केन्द्रबिन्दु भएको ७.८ म्याग्निच्युडको भूकम्पले मध्य नेपाल हल्लायो। काठमाडौं उपत्यकाभर भवनहरू झन्डै एक मिनेट हल्लिए। जेठ २९ मा अर्को ठूलो भूकम्प गयो। नेपालभर झन्डै नौ हजार मानिसको मृत्यु भयो, र लाखौं घर ध्वस्त वा क्षतिग्रस्त भए।

पूर्वी उपत्यकामा क्षति

पुराना इँटाका घना घर भएका भक्तपुर र ठिमीमा ठूलो क्षति भयो। धेरै परम्परागत घर ढले वा असुरक्षित भए, र मानिसले ज्यान गुमाए। दरबार क्षेत्रमा वत्सला दुर्गा मन्दिर ढल्यो र फसिदेग मन्दिरमा ठूलो क्षति भयो। अन्य मन्दिर, पाटी र दरबारका भवन चर्किए। न्यातपोल भने १९९० सालमा जस्तै अचम्मसँग थोरै क्षतिमा बच्यो। सानोठिमीमा नयाँ कंक्रिटका भवन समग्रमा बढी सुरक्षित रहे, यद्यपि केहीमा क्षति भयो।

पहिला महिना

भूकम्पपछिका दिनमा पराकम्पनको डरले परिवारहरू खेत, चोक र विद्यालय प्राङ्गणमा पालमुनि सुते। छिमेकीहरू सँगै खाना पकाए, युवा समूहले भग्नावशेष हटाए र जीवितको खोजी गरे, र गुठीहरूले क्षतिग्रस्त मन्दिरबाट देवता र बहुमूल्य वस्तु जोगाए। केही हप्तापछि वर्षा सुरु भयो, जसले कठिनाइ झन् बढायो।

घरको पुनर्निर्माण

निजी घरको पुनर्निर्माण लामो संघर्ष बन्यो। सरकारी अनुदान किस्तामा दिइयो, र धेरै परिवारले ऋण लिनुपर्‍यो। कसैले सुरक्षा र गतिका लागि कंक्रिटमा पुनर्निर्माण गरे; अरूले भूकम्प प्रतिरोधी सुदृढीकरणसहित परम्परागत इँटा र काठकै घर पुनर्स्थापना गरे, प्रायः सम्पदा कार्यक्रमको सहयोगमा। सहरको स्वरूप जोगाउन भक्तपुर नगरपालिकाले परम्परागत अनुहारलाई प्रोत्साहन गर्‍यो।

स्मारकको पुनर्निर्माण

सम्पदा पुनर्निर्माणले कठिन प्रश्न उठायो। मन्दिरलाई पहिलेजस्तै बनाउने कि आधुनिक सामग्रीले बलियो बनाउने? काम कसले गर्ने — ठेकेदारले कि स्थानीय कालिगढ र समुदायले? भक्तपुरमा स्थानीय समुदाय र नगरपालिकाले प्रायः परम्परागत विधि र स्थानीय कालिगढमै जोड दिए। सम्भव भएसम्म पुराना कुँदिएका ढुंगा र काठ जोगाएर पुनः प्रयोग गरिए, र परम्परागत प्रविधिमा दक्ष गुरुहरूले नयाँ कुँदाइ गरे। वत्सला दुर्गा र अन्य प्रमुख स्मारक पुनर्निर्माण भइसकेका छन्।

कालिगढको भूमिका

पुनर्निर्माणले काष्ठकलाकार, ढुंगा कुँद्ने, धातुकर्मी र इँटा बनाउनेहरूलाई नयाँ काम र पहिचान दियो। विदेश जाने योजना बनाएका केही युवाले बरु परम्परागत सीप सिके। शताब्दियौंदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको ठिमी र भक्तपुरको सीप पुनर्लाभका लागि अपरिहार्य साबित भयो।

आज पाहुनाले के देख्छन्

आज धेरैजसो देखिने क्षति मर्मत भइसकेको छ, तर ध्यान दिएर हेर्दा भूकम्पका चिह्न अझै देख्न सकिन्छ: पुरानो काठछेउ नयाँ काठ, खिइएका इँटाबीच नयाँ इँटा, र कहीँकहीँ खाली घडेरी। धेरै भवनमा पुनर्निर्माणको विवरण लेखिएको शिलापत्र छ। यो कथा क्षतिको हो, तर उल्लेखनीय लचकताको पनि हो।