पुरानो ठिमी: सक्षम मानिसहरूको सहर

सानोठिमीबाट पूर्वतर्फ हिँड्दा जमिन बिस्तारै उकालो लाग्दै लामो डाँडामा पुग्छ। त्यसको माथि काठमाडौं उपत्यकाका सबैभन्दा पुराना नेवार सहरमध्ये एक ठिमी छ। भक्तपुरमा जस्तो यहाँ प्रवेश शुल्क छैन, साइनबोर्ड थोरै छन् र पर्यटक समूह लगभग आउँदैनन्, जसले गर्दा पैदल घुम्नका लागि यो उपत्यकाकै सबैभन्दा रमाइलो ठाउँमध्ये एक हो।

नाम

नेपाल भाषामा ठिमीलाई थेमि भनिन्छ। एउटा लोकप्रिय स्थानीय परम्पराअनुसार यो नाम सक्षम वा सीपालु भन्ने अर्थको शब्दबाट आएको हो। कथाअनुसार काठमाडौं र पाटनसँगको द्वन्द्वमा यहाँका मानिसले भक्तपुरका राजालाई सहयोग गरे, र कृतज्ञ राजाले उनीहरूलाई सक्षम मानिस भने। इतिहासकारहरूबीच यसको व्युत्पत्तिबारे मतभेद छ, तर ठिमीवासी यो कथामा गर्व गर्छन्, र कालिगढका लागि प्रसिद्ध सहरसँग यो मेल पनि खान्छ।

दुई राज्यको बीचमा

नगरपालिकाको आधिकारिक नाम मध्यपुरको अर्थ बीचको सहर हो। ठिमी काठमाडौं र भक्तपुरको लगभग बीचमा पर्छ, र मल्लकालको धेरैजसो समय (करिब तेह्रौंदेखि अठारौं शताब्दी) यो भक्तपुर राज्यअन्तर्गत थियो। मुख्य व्यापारिक मार्गमा पर्ने भएकाले यो रणनीतिक रूपमा महत्त्वपूर्ण थियो, र यहाँका किसानले दुवै राजधानीलाई अन्न र तरकारी पुर्‍याउँथे। भक्तपुरसँगको गहिरो सम्बन्ध यहाँका चाडपर्व, नेपाल भाषाको लवज र वास्तुकलामा अझै देखिन्छ।

सहरको बनोट

पुरानो ठिमी नेवार बस्तीको परम्परागत ढाँचामा बनेको छ: साझा चोक वरिपरि बनेका तीन–चार तले इँटाका घरहरूको घना केन्द्र, र टोल भनिने साना चोकमा खुल्ने गल्लीहरू। हरेक टोलको आफ्नै मन्दिर, पानीको स्रोत र पाटी हुन्छ। गणेश, भैरव, नारायण र मातृका देवीका मन्दिरहरूले महत्त्वपूर्ण दोबाटो र सहरको सिमाना चिनाउँछन्। ठिमीको मुटुमा सहरकी प्रमुख देवी बालकुमारीको मन्दिर छ।

हिँड्दा माथि हेर्नुहोस्। धेरै घरमा अझै कुँदिएका काठका झ्याल छन्, केहीमा जाली पनि, र मन्दिरका छानालाई थाम्ने टुँडालमा देवीदेवता र पौराणिक दृश्य कुँदिएका छन्। तल पनि हेर्नुहोस् — ढुंगेधारा (हिटी) र इनारहरू कुनै बेला हरेक घरलाई पानी पुर्‍याउने पुरानो प्रणालीका अंश हुन्।

सिर्जनाकारहरूको सहर

ठिमी दुई सीपका लागि नेपालभर प्रसिद्ध छ: माटाका भाँडा र कागजका मुकुण्डो। कुमाले टोलमा हिँड्दा सुकाउन राखिएका भाँडाले ढाकिएका आँगन, माटाका थुप्रा र पराल तथा खरानीले बनेका भट्टी देखिन्छन्। अर्को गल्लीमा परिवारहरूले भैरव, गणेश, कुमारीलगायत देवताका रंगीन मुकुण्डो बनाउँछन्, जुन नाचमा प्रयोग हुन्छन् र संग्रहकर्तालाई बेचिन्छन्। थप जान्न ठिमीको सीपसम्बन्धी छुट्टै पृष्ठ हेर्नुहोस्।

२०७२ पछिका परिवर्तन

२०७२ वैशाखको भूकम्पले ठिमीका धेरै पुराना घरमा क्षति पुर्‍यायो। कतिपय परिवारले कंक्रिटमा पुनर्निर्माण गरे, अरूले प्रायः सम्पदा संस्थाको सहयोगमा परम्परागत इँटा र काठकै घर पुनर्स्थापना गरे। परिणाम पुरानो र नयाँको मिश्रण हो, जसले संरक्षित संग्रहालय होइन, जीवित सहर कसरी परिस्थितिअनुसार ढल्किन्छ भन्ने देखाउँछ।

हिँड्ने सुझाव

सानोठिमीको अरनिको राजमार्गबाट सुरु गरेर बालकुमारी मन्दिरतर्फ उकालो लाग्नुहोस्। त्यहाँबाट उत्तर र दक्षिणका गल्लीहरूमा घुम्नुहोस्; सहर यति सानो छ कि गम्भीर रूपमा हराउन सकिँदैन। निजी चोकमा सम्मानपूर्वक व्यवहार गर्नुहोस्, काम गरिरहेका मानिसको फोटो खिच्नुअघि सोध्नुहोस्, र अरूले जुत्ता फुकालेको मन्दिर क्षेत्रमा तपाईं पनि जुत्ता फुकाल्नुहोस्।