बालकुमारी मन्दिर, ठिमी

पुरानो ठिमीको बीचमा, पाटी र इँटाका घरले घेरिएको बालकुमारीको मन्दिर छ। ठिमीवासीका लागि उनी सहरकी रक्षक हुन् — नवजात शिशु पहिलोपटक उनकै अगाडि लगिन्छ, विवाह र यात्राअघि परिवारले उनैसँग प्रार्थना गर्छन्, र उनकै जात्राले हरेक नेपाली वर्षको सुरुआत गर्छ।

बालकुमारी को हुन्?

बालकुमारी काठमाडौं उपत्यकाभर पुजिने कुमारी मातृदेवीको एक रूप हुन्। नेवार परम्परामा उनलाई शिवको उग्र रूप भैरवसँग नजिकबाट जोडिन्छ, र ठिमीमा कहिलेकाहीँ उनलाई भैरवकी शक्ति भनिन्छ। उपत्यकाका धेरै सहरमा बालकुमारीका मन्दिर छन्, तर ठिमीको मन्दिर सबैभन्दा महत्त्वपूर्णमध्ये एक हो, र यसको जात्रा सबैभन्दा भव्य हुन्छ।

मन्दिर

मन्दिर नेवारी पगोडा शैलीमा बनेको छ, जसका तहगत छानालाई कुँदिएका काठका टुँडालले थामेका छन् र माथि सुनौलो गजुर छ। मुख्य गर्भगृह ढुंगा बिछ्याइएको चोकतर्फ फर्केको छ, जहाँ भक्तजन जम्मा हुन्छन्, दियो बाल्छन् र घण्टी बजाउँछन्। चोक वरिपरिका पाटीमा दिउँसो बुढापाका बस्छन्, जात्राअघि बाजा बजाउनेहरू अभ्यास गर्छन्, र विशेष दिनमा परिवारहरू भोज खान्छन्। पुस्तौंदेखि स्थानीय परिवारले चढाएका साना मन्दिर, ढुंगाका मूर्ति र घण्टीले ठाउँ भरिएको छ।

सिन्दूर जात्रा

वैशाख १ गते — नेपाली नयाँ वर्ष, प्रायः अप्रिलको मध्यतिर — ठिमीमा सिन्दूर जात्रा मनाइन्छ। सहरभरका मन्दिरबाट देवताहरूलाई खट भनिने पालकीमा राखी युवाहरूको काँधमा बोकेर बालकुमारीमा ल्याइन्छ। परम्परागत रूपमा बत्तीस खट हुन्थे; पछिल्ला वर्षमा करिब छब्बीस सहभागी हुन्छन्। बोक्नेहरू धिमे र पोंगाको तालमा खटलाई घुमाउँछन् र हल्लाउँछन्, र भीडले मुठीमुठी रातो सिन्दूर आकाशमा फाल्छ, जबसम्म पूरै चोक, हरेक भवन र हरेक अनुहार रातो हुँदैन।

यो जात्रा नजिकैको भक्तपुरको बिस्का जात्रासँग जोडिएको छ, र धेरै मानिस दुवै हेर्न जान्छन्। यो रमाइलो, कोलाहलपूर्ण र भीडभाडयुक्त हुन्छ। जानुहुन्छ भने बिग्रिए पनि फरक नपर्ने पुराना लुगा लगाउनुहोस्, क्यामेरा र फोन जोगाउनुहोस्, र सिन्दूरको बादल आउँदा आँखा चिम्लनुहोस्। कुनै मिलनसार घरधनीको पाटी वा छतमा उभिन पाउनुभयो भने — चोकभरि घुमिरहेका राता खटको दृश्य अविस्मरणीय हुन्छ।

दैनिक पूजा

जात्राबाहेकको समयमा मन्दिर शान्त हुन्छ। बिहान सबैभन्दा भीड हुन्छ, जब बासिन्दाहरू काममा जाँदै फूल, अक्षता र सिन्दूर चढाउन आउँछन्। मंगलबार, शनिबार र दशैंमा विशेष पूजा हुन्छ। पाहुनाहरू चुपचाप हेर्न सक्छन्; भित्री मण्डपमा नचढ्नुहोस्, चढाइएका सामग्री नछुनुहोस्, र पूजा गरिरहेका मानिसको फोटो खिच्नुअघि सोध्नुहोस्।

कसरी पुग्ने

सानोठिमीबाट उकालो लाग्दै पुरानो ठिमीभित्र जानुहोस्; जोसुकैलाई बालकुमारी सोध्नुभयो भने बाटो देखाइदिन्छन्। भक्तपुरबाट काठमाडौंतर्फ जाने माइक्रोबस चढी ठिमीमा ओर्लनुहोस्, र उत्तरतर्फ पुरानो सहरभित्र हिँड्नुहोस्। बिहान मन्दिर, दिउँसो ठिमीमा खाना र अपराह्न भक्तपुर — यसरी एउटा उत्कृष्ट दिन बन्छ।