ठिमीका कुमाले र मुकुण्डो कालिगढ

धेरै नेवार सहरमा सीप जात र परिवारअनुसार संगठित हुन्छ, र शताब्दियौंदेखि आमाबुबाबाट सन्तानमा सर्दै आउँछ। ठिमी तीमध्ये दुईका लागि सबैभन्दा प्रसिद्ध छ: प्रजापति परिवारले बनाउने माटाका भाँडा, र कागजको लुगदी तथा माटोबाट बनाइने रंगीन मुकुण्डो।

माटाका भाँडा

ठिमीका कुमालेहरू अझै पुर्खाले जस्तै काम गर्छन्। नजिकैका खेतबाट माटो खनिन्छ, भिजाइन्छ, ढुंगा निकालेर सफा गरिन्छ र चिल्लो नहुन्जेल कुल्चिइन्छ। त्यसपछि चक्कामा — परम्परागत रूपमा लट्ठीले घुमाइने गह्रौं काठ वा ढुंगाको चक्का, अहिले धेरैजसो बिजुलीको — राखेर गाग्री, धौ राख्ने भाँडा, दियो, खुत्रुके र गमलाको आकार दिइन्छ।

नयाँ बनाइएका भाँडा घाममा सुकाउन आँगन र खुला चोकमा पंक्तिबद्ध राखिन्छन्। घाम लागेको बिहान तपाईं सयौं भाँडाको छेउबाट हिँड्न सक्नुहुन्छ, जुन शान्त सेनाझैं लाम लागेर बसेका हुन्छन्। सुकेपछि खुला भट्टीमा पोलिन्छन्: भाँडा थाक लगाइन्छ, पराल र खरानीले छोपिन्छ, र एक दिन वा बढी बिस्तारै पोलिन्छ। भट्टी खोल्दा माटो र पोलाइअनुसार भाँडा रातो, कालो वा खैरो निस्कन्छ।

ठिमीका भाँडा दैनिक र धार्मिक जीवनका लागि अपरिहार्य छन्। भक्तपुरको प्रसिद्ध जुजु धौ कटरी भनिने माटाका भाँडामा जमाइन्छ, तिहारमा हजारौं माटाका दियो बालिन्छन्, र विवाह, मृत्युसंस्कार तथा चाडपर्वमा माटाका भाँडा चाहिन्छन्।

मुकुण्डो

ठिमीका मुकुण्डो कालिगढले उपत्यकाका पवित्र नाचमा प्रयोग हुने देवता र दैत्यका अनुहार बनाउँछन्। ठिमीका आफ्नै मुकुण्डो नाच पनि छन्, जस्तै लायकू भैरव नाच र मयूर नाच, जुन जात्राका बेला नाचिन्छन्। (भक्तपुरको प्रसिद्ध नवदुर्गाका मुकुण्डो भने छुट्टै परम्परा हुन्, जुन हरेक वर्ष भक्तपुरमै चित्रकार कलाकारले बनाउँछन्।)

मुकुण्डो बनाउने काम धीमा हुन्छ। माटाको साँचो तयार गरिन्छ; त्यसमाथि कागजको लुगदी वा कपडाका तह थिचेर सुकाइन्छ; खोल निकालेर चिल्लो पारिन्छ, र हातैले चम्किला रंग लगाइन्छ — उग्र देवताका लागि रातो, शान्त देवताका लागि सेतो वा पहेंलो, साथमा सुनौलो, कालो र नीलो विवरण। आँखा प्रायः अन्तिममा रंगाइन्छ, र धार्मिक मुकुण्डोमा यो चरणलाई देवतामा प्राण भरिने क्षण मानिन्छ।

धार्मिक मुकुण्डोबाहेक कार्यशालाहरूले पाहुनाका लागि सजावटी मुकुण्डो, पुतली र साना मूर्ति पनि बनाउँछन्। सिधै किन्दा परिवारलाई सहयोग पुग्छ र परम्परा जीवित रहन मद्दत गर्छ।

आजका चुनौती

दैनिक प्रयोगमा प्लास्टिक र स्टिलले धेरै माटाका भाँडाको ठाउँ लिएका छन्, र युवाहरू प्रायः अरू पेसा रोज्छन्। केही कुमालेहरू अहिले सजावटी सामान, बगैंचाका गमला र पर्यटकीय स्मृतिचिह्न बनाउँछन्; अरूले पाहुनालाई माटाको काम सिकाउने कक्षा चलाउँछन्। २०७२ को भूकम्पले धेरै कार्यशाला भत्कायो, र पुनर्निर्माणमा वर्षौं लाग्यो। सम्मानपूर्वक भ्रमण गर्नु, प्रश्न सोध्नु र मन परेको सामान किन्नु यी सीपलाई सहयोग गर्ने सजिला उपाय हुन्।

कार्यशाला भ्रमण

कुमाले क्षेत्र पुरानो ठिमीभर फैलिएका छन् — सुकाइरहेका भाँडा पछ्याउनुहोस्। नम्रतापूर्वक सोध्दा धेरैजसो परिवारले हेर्न दिन्छन्। कतिपयले थोरै शुल्कमा चक्कामा बसेर सिक्ने छोटो अवसर दिन्छन्। सुक्खा, घमाइलो बिहान सबैभन्दा राम्रो हुन्छ, जब सुकाउने र पोल्ने काम पूरा गतिमा चलिरहेको हुन्छ।