सिद्ध पोखरी

काठमाडौं वा सानोठिमीबाट बसमा भक्तपुर आउने धेरैजसो पाहुना ढुंगाका पर्खाल र साना मन्दिरले घेरिएको ठूलो आयताकार पोखरीनजिक ओर्लन्छन्। यो सिद्ध पोखरी हो, जसलाई नेपाल भाषामा त: पुखू — ठूलो पोखरी — भनिन्छ। दरबार क्षेत्र पुग्ने हतारमा धेरैजना यसको छेउबाट गुज्रिन्छन्, तर बिस्तारै एक फन्को मार्नु सार्थक हुन्छ।

इतिहास र उद्देश्य

परम्पराअनुसार यो पोखरी पन्ध्रौं शताब्दीका राजा यक्ष मल्लले बनाएका हुन्, यद्यपि केही इतिहासकार त: पुखूलाई बाह्रौं शताब्दीसम्म पुरानो मान्छन्, जसले यसलाई भक्तपुरकै सबैभन्दा पुराना पोखरीमध्ये एक बनाउँछ। उपत्यकाका धेरै पोखरीजस्तै यो पनि बुद्धिमानी जल व्यवस्थापन प्रणालीको अंश थियो: यसले बर्खाको पानी जम्मा गर्थ्यो र सुक्खा याममा सहरका इनार तथा ढुंगेधारालाई पानी दिने भूमिगत जल भर्थ्यो। यो लुगा धुन, माछा मार्न, अनुष्ठान गर्न र आगलागी नियन्त्रणका लागि पानीको भण्डारका रूपमा पनि प्रयोग हुन्थ्यो।

नागको किंवदन्ती

एउटा प्रचलित किंवदन्तीअनुसार कुनै बेला यो पोखरीमा विशाल नाग बस्थ्यो। एक सिद्ध पुरुषले त्यसलाई मार्ने निर्णय गरे: उनी आफैं सर्पको रूप धारण गरेर पानीमा पसे, र समयमा नफर्के आफूमाथि जादुई धुलो छर्न चेलाहरूलाई भने। चेलाहरू डराएर भागे, र सिद्ध पुरुष कहिल्यै बाहिर निस्किएनन्। कतिपय कथाअनुसार यसैकारण पोखरीको नाम सिद्ध पोखरी रहेको हो। स्थानीय बुढापाकाहरू अझै बालबालिकालाई यसमा पौडी नखेल्न भन्छन्।

आज

पोखरी वरिपरिको बाटो हिँड्न रमाइलो छ। किनारमा शिव, विष्णु र अन्य देवताका साना ढुंगाका मन्दिर र पानीमा हाँस तथा माछा हेर्नुहोस्। बिहान सबेरै बासिन्दाहरू यहाँ दौडन र हिँड्न आउँछन्, र चाडपर्वका दिन मानिसहरू पानीको किनारमा स्नान वा पूजा गर्छन्। पछिल्ला दशकमा पोखरी धेरैपटक सफा र पुनर्स्थापना गरिएको छ।

सुझाव

नजिकैको पसलबाट खाजा किनेर पुरानो सहर छिर्नुअघि ढुंगाका खुड्किलामा बस्नुहोस्। पोखरीबाट मूल सडक हुँदै पूर्वतर्फ दरबार क्षेत्रसम्म करिब दस–पन्ध्र मिनेट लाग्छ।